Ինչո՞ւ են աչքերը չորանում նույնիսկ երիտասարդների մոտ։ Ինչպե՞ս են համավարակը, գաջեթները և սթրեսը փոխել չոր աչքի հիվանդության ընթացքը, և ինչո՞ւ են ժամանակակից ակնաբույժները բուժում ոչ թե պարզապես «չորությունը», այլ հենց արցունքի կառուցվածքը։
Էկրանների դարաշրջանի հիվանդությունը
Մենք օրական թարթում ենք գրեթե 15 հազար անգամ՝ ամեն անգամ աչքը ծածկելով չափազանց բարակ արցունքային թաղանթով։ Այս թաղանթը պաշտպանում, սնուցում, խոնավեցնում է աչքը և ապահովում հստակ տեսողություն։ Սակայն երբ այն կորցնում է իր կայունությունը, աչքերը սկսում են չորանալ, այրել, արցունքահոսել և կարմրել։ Այսպես է սկսվում չոր աչքի հիվանդությունը (ՉԱՀ)՝ մեր ժամանակների ամենատարածված հիվանդություններից մեկը։ Այսօր այն հաճախ անվանում են «քաղաքակրթության հիվանդություն»․ դրանից տառապում է յուրաքանչյուր հինգերորդ մեծահասակը, իսկ որոշ երկրներում՝ բնակչության մինչև 30%-ը։ Ժամանակակից հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ խնդիրը միայն խոնավության պակասը չէ։
ՉԱՀ-ը բազմագործոն բորբոքային հիվանդություն է, որի դեպքում խախտվում է ամբողջ արցունքային համակարգի հավասարակշռությունը՝ սկսած կոպերից և մեյբոմյան գեղձերից մինչև եղջերաթաղանթն ու նյարդային վերջավորությունները։
Ինչպես են համավարակն ու թվային կյանքը փոխել մեր աչքերը
Կորոնավիրուսի համավարակը փոխեց ոչ միայն մեր սովորությունները, այլև մեր աչքերը։ Բժիշկները նույնիսկ ներմուծեցին հատուկ տերմին՝ «quarantine dry eye» (կարանտինային չոր աչք)՝ նկարագրելու համար կարանտինի պայմաններում զարգացող աչքերի չորությունը։ Նոթբուքի առջև երկարատև աշխատանքը, դիմակների կրումը, օդափոխիչների ազդեցությունը, սթրեսը և քնի պակասը իրենց ազդեցությունն ունեցան․ մարդիկ սկսեցին ավելի հաճախ բողոքել այրոցից, արցունքահոսությունից, աչքերի հոգնածությունից և աչքերի առաջ առաջացող մշուշից։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նույնիսկ COVID-19-ից հետո որոշ պացիենտների մոտ պահպանվում են եղջերաթաղանթի նյարդերի փոփոխություններ և արցունքային թաղանթի բորբոքման բարձր մակարդակ։ Այլ խոսքով՝ վիրուսը կարող էր ակտիվացնել քրոնիկ գործընթացներ՝ թուլացնելով աչքերի պաշտպանական մեխանիզմները։
Ոչ միայն օդն ու գաջեթները
Չոր աչքի հիվանդության պատճառները բազմազան են․
• աղտոտված օդը, ծխախոտի ծուխը, օդափոխիչներն ու ջեռուցումը դարձնում են օդը չոր և գրգռիչ,
• շաքարային դիաբետը, վահանաձև գեղձի հիվանդությունները և ռևմատոիդ արթրիտը խախտում են արցունքագեղձերի աշխատանքը,
• հորմոնալ փոփոխությունները, հատկապես կանանց մոտ դաշտանադադարի շրջանում, հանգեցնում են նրան, որ արցունքային թաղանթը ավելի արագ է գոլորշիանում,
• քնի պակասն ու դեպրեսիան բարձրացնում են աչքի նյարդերի զգայունությունը, և նույնիսկ թեթև չորությունն ընկալվում է որպես ցավ,
• որոշ դեղամիջոցներ (հակահիստամինայիններ, հակադեպրեսանտներ, բետա-բլոկատորներ) նվազեցնում են արցունքի արտադրությունը։
Արդյունքում տուժում են ոչ միայն աչքերը, այլև կյանքի որակը․ պացիենտները դժվարությամբ են տանում ընթերցումը, մեքենա վարելը և էկրանների հետ աշխատանքը։
Արցունքը մանրադիտակի տակ․ ինչո՞ւ է կարևոր ոչ թե քանակը, այլ որակը
Նախկինում ակնաբույժները կարծում էին, որ աչքերի չորությունը պարզապես «արցունքի պակաս» է։
Այսօր ապացուցված է, որ հիմնական խնդիրը ոչ թե քանակն է, այլ արցունքի կազմն ու կայունությունը։ Արցունքային թաղանթը բաղկացած է երեք շերտից․
Երբ խախտվում է թեկուզ մեկ շերտի աշխատանքը, ամբողջ համակարգը կորցնում է հավասարակշռությունը։ Օրինակ՝ մեյբոմյան գեղձերի դիսֆունկցիայի դեպքում տուժում է լիպիդային շերտը, ինչի արդյունքում արցունքները գոլորշիանում են ընդամենը մի քանի վայրկյանում։ Այսպես է զարգանում չոր աչքի հիվանդության գոլորշիացնող ձևը, որն այսօր ամենատարածվածն է։
Ախտորոշման նոր դարաշրջան․ նայել արցունքին այլ կերպ
Վերջին տարիներին ակնաբուժությունը իսկական առաջընթաց է ապրում ախտորոշման ոլորտում։ Ընդհանուր թեստերի փոխարեն այսօր իրականացվում է արցունքային թաղանթի յուրաքանչյուր շերտի վիճակի նպատակային գնահատում։
• TFOD (Tear-Film Oriented Diagnosis) – մեթոդաբանություն, որը թույլ է տալիս պարզել, թե որ շերտն է վնասված՝ ճարպային, ջրային, թե լորձային,
• Օսմոլյարության թեստերը չափում են արցունքում աղերի կոնցենտրացիան․ որքան այն բարձր է, այնքան աչքը ավելի չոր է,
• Կերատոգրաֆները և առաջային հատվածի օպտիկական կոհերենտ տոմոգրաֆիան տեսանելի են դարձնում արցունքային թաղանթի հաստությունն ու կայունությունը, ինչպես նաև մեյբոմյան գեղձերի աշխատանքը,
• Բորբոքման բիոմարկերները (MMP-9, IL-6) օգնում են գնահատել հիվանդության ակտիվությունն ու բուժման արդյունավետությունը։
Այսպիսով, այսօր բժիշկը կարող է տեսնել ոչ թե պարզապես «չորություն», այլ դրա կոնկրետ պատճառը և ընտրել թիրախային թերապիա։ Բուժման նոր սերունդը․ ախտանշանների թեթևացումից՝ դեպի հավասարակշռության վերականգնում Նախկինում աչքերի չորության դեպքում բուժումը հիմնականում սահմանափակվում էր խոնավեցմամբ։ Այսօր ակնաբույժները մոտենում են խնդրին ավելի խորքային՝ ուսումնասիրելով, թե արցունքային թաղանթի որ հատվածն է վնասված, և վերականգնելով հենց այն։ Այս մոտեցումը կոչվում է TFOT – արցունքային թաղանթին ուղղված թերապիա։ Ժամանակակից թերապիայի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ այն ընտրվում է անհատապես։ Այժմ բժիշկը բուժում է ոչ թե պարզապես ախտանշանները, այլ աչքերի չորության կոնկրետ մեխանիզմը՝ լինի դա գոլորշիացում, բորբոքում կամ արցունքային կազմի խանգարում։
Նորարարություններ․ հայացք դեպի ապագա
Ժամանակակից զարգացումները բուժումն դարձնում են ավելի արդյունավետ և հարմարավետ։ Օրինակ՝
• Լիպիդային նանոմասնիկներով կատիոնային էմուլսիաները ավելի երկար են պահպանվում աչքի մակերեսին և կայունացնում են արցունքային թաղանթը,
• Արհեստական բանականությունը արդեն օգնում է բժիշկներին վերլուծել աչքի պատկերները և մեծ ճշգրտությամբ որոշել չոր աչքի հիվանդության տեսակը։
Ինչո՞ւ են քունը, սնունդը և զգացմունքները նույնպես կարևոր
Գիտնականները ավելի ու ավելի հաճախ են նշում, որ չոր աչքի հիվանդությունը միայն աչքերի խնդիրը չէ։ Քրոնիկ սթրեսը, քնի պակասը, տագնապայնությունն ու դեպրեսիան ուժեղացնում են բորբոքային գործընթացները և բարձրացնում աչքի նյարդերի զգայունությունը։ Այս պայմաններում նույնիսկ թեթև չորությունն ընկալվում է որպես ցավ կամ սուր անհարմարություն։ Ուստի ժամանակակից թերապիան ներառում է նաև հոգե-էմոցիոնալ վիճակի կարգավորում, ինչպես նաև քնի և սննդակարգի վերահսկում։ Օմեգա-3 ճարպաթթուները, հակաօքսիդանտները և բավարար ջրի ընդունումը իրականում նպաստում են վիճակի բարելավմանը։
Գլխավորը, որ պետք է հիշել
Չոր աչքի հիվանդությունը պարզապես «աչքերս չորանում են» չէ։ Սա բորբոքային հիվանդություն է, որի մեջ ներգրավված են նյարդային համակարգը, իմունային մեխանիզմները և նույնիսկ հորմոնալ գործոնները։ Վաղ ախտորոշումն ու անհատականացված բուժման մոտեցումը թույլ են տալիս կանգնեցնել գործընթացը և վերադարձնել աչքերի հարմարավետությունը։ Եվ եթե նախկինում ակնաբույժներն ասում էին՝ «ավելացնենք արցունք», ապա այսօր ասում են՝
«վերականգնենք հավասարակշռությունը»։
👉 Լրացրեք առցանց հարցաշարը, որպեսզի գնահատեք ձեր աչքերի մակերեսի վիճակը և ստանաք անհատական խնամքի խորհուրդներ։
📚 Ըստ նյութերի․Dash N., Choudhury D. Dry Eye Disease: An Update on Changing Perspectives on Causes, Diagnosis, and Management.Cureus. 2024; 16(5): e59985. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11162257/
Список литературы:
1. Майчук Д.Ю. Воспаление как патогенетическая основа синдрома сухого глаза и перспективы применения Офтальмоферона в патогенетической терапии // Новые лекарственные препараты. 2004. № 8. С. 14–17.
2. Майчук Ю.Ф., Вахова Е.С., Майчук Д.Ю. и др. Алгоритмы лечения острых инфекционных конъюнктивитов, направленные на предупреждение развития синдрома сухого глаза. Пособие для врачей. М., 2004. 20 с.
3. Яни Е.В. Распространенность синдрома сухого глаза у больных, перенесших аденовирусную офтальмоинфекцию // Новые лекарственные препараты. 2006. № 10. С. 37–39.
4. Майчук Д.Ю. Вторичный сухой глаз - наиболее распространенные клинические формы // Рефракционная хирургия и офтальмология. 2004. № 3. С. 63–68.
5. McDonald M. The forgotten symptom: dry eye in cataract patients // Ophthalmology Times Europe. 2008. October. P. 25.
6. Бржеский В.В., Сомов Е.Е. Роговично-конъюнктивальный ксероз (диагностика, клиника, лечение). СПб., 2003. 120 с.
7. Бржеский В.В., Сомов Е.Е. Современные методы лечения роговично-конъюнктивального ксероза. 3-я ВШО. М., 2004. С. 250–257.
8. Gilbard J.P. The diagnosis and management of dry eyes // Otolaryngol. Clin. North Am. 2005. Vol. 38. № 5. Р. 871–885.
9. Marci A., Rolando M., Pflugfelder S. A standard visual scale for evaluation of tear fluorescein clearance // Ophthalmology. 2000. Vol. 107. № 7. P. 1338–1343.
10. Methodologies to diagnose and monitor dry eye disease: report of Diagnostic Methodology Subcommittee of the International Dry Eye Work Shop // The Ocular Surface. 2007. Vol. 5. № 2. P. 108–152.
11. Майчук Ю.Ф., Яни Е.В. Исследование осмолярности слезной жидкости в мониторинге терапии слезной жидкости в мониторинге терапии сухого глаза препаратами гиалуроновой кислоты // Сб. трудов IV Российского общенационального офтальмологического форума. М., 2011. Т. 2. С. 435–438.
12. Егоров Е.А., Егорова Г.Б. Новый препарат искусственной слезы пролонгированного действия Офтагель для коррекции синдрома сухого глаза // Клиническая офтальмология. 2001. № 3. С. 123–124.
13. PharMetrics NDC Health Information Services. Prevalence and treatment of dry eye in a managed care population. Draft Report, 2000.
